Preorano tlo izgubilo je prirodnu zaštitu i čvrstinu! Kako sprečiti dezertifikaciju?

437
0
SHARE
Dezertifikacija
Dezertifikacija

Dezertifikacija u značenju napredovanja, širenja pustinja, proces je pogoršavanja kvaliteta tla u relativno sušnim područjima.

Dezertifikacija (širenje pustinje) je proces pogoršavanja kvaliteta tla u relativno sušnim područjima aridne i poluaridne klime.

Ovo pogoršavanje kvaliteta tla uzrokuje širenje, odnosno nastajanje pustinja ili uslova sličnih pustinjskim. Pre napredovanja pustinje, najčešće se u području uz pustinju odvija proces širenja stepe. Ranija raznolikost biljnog pokrivača se gubi, rastu još samo vrste trave sa vrlo skromnim zahtevima.

Pojam dezertifikacija potiče od latinskog desertus facere, što bi prevedeno značilo “pustošiti”, “opustošiti”. Pri tome se pod dezertifikacijom najčešće misli na širenje pustinje izazvano antropogenim aktivnostima, za razliku od širenja pustinje koje je uzrokovano prirodnim činjenicima.

Sušna područja pokrivaju više od 40% površine Zemlje i predstavljaju dom za trećinu socijalno ugrožene ljudske populacije.

Procenjuje se da je od 10% do 20% sušnih područja već degradirano, pri čemu od 1% do 6% stanovništva sušnih područja živi u pustinjama, a problem je naročito izražen u subsaharskoj Africi i u južnoj Aziji.

velike suše u Sahelu (Afrika)
velike suše u Sahelu (Afrika) 1968.-1973. godine Foto: www.dw.com

Problem širenja pustinja je postao predmet interesa UN-a i stručnjaka tokom i nakon velike suše u Sahelu (Afrika) 1968. – 1973. godine kada je umrlo više od 200.000 ljudi i nekoliko miliona grla stoke.

Poljoprivreda je propala u pet država koje i danas drže visoka mesta na lestvici najsiromašnijih država sveta (Etiopija, Sudan, Čad, Nigerija i Somalija).

Dezertifikacija je pojava koja je prisutna na svim kontinentima, osim na Antarktiku, a procenjuje se da je njome pogođena površina od 6 do 12 miliona kvadratnih kilometara. Prema ocenama eksperata iz oblasti životne sredine, na Zemlji je ugrožen opstanak svakog četvrtog sisara, svake osme ptice, svake treće ribe i vodozemaca, dok je u opasnosti 5.500 životinjskih i 34.000 biljnih vrsta.

U svetu se 5. juna obeležava Međunarodni dan životne sredine i 2006. godina je nazvana “Međunarodnom godinom pustinje i dezertifikacije”.

Zastita zivotne sredine 5.jun
Zaštita životne sredine 5.jun

Svetski dan životne sredine obeležava se širom sveta na razne načine: “zelenim marševima”, sadnjom stabala, biciklističkim trkama, teniskim turnirima, koncertima, likovnim i drugim takmičenjima učenika na temu zaštite životne sredine.
Cilj je da se simbolično skrene pažnja na ljudske aktivnosti koje ugrožavaju planetu, naglasi hitna potreba za promenom mišljenja i ponašanja i podstaknu političke i društvene akcije u tom pravcu.

Nastajanje procesa dezertifikacije

Danas se svi stručnjaci slažu u tvrdnji da je pojava dezertifikacije uzrokovana antropogenim uticajima tj. izazvana štetnim delovanjem ljudi na fizičko-geografske faktore životne sredine. Pored toga, određenu ulogu imaju i prirodna kolebanja u količini padavina, tako da razdoblja suše mogu pokrenuti ili pojačati proces dezertifikacije. Njenu pojavu može pospešiti i vetar, ispiranje vodom i zasoljavanje.

Najčešće posezanje ljudi u gospodarenju prirode i njenim resursima u sušnim područjima sastoji se u preteranoj ispaši, što znači da je količina stoke po jedinici površine u datim suvim klimatskim uslovima prevelika.

krave na ispaši
Krave na ispaši Foto:http://agroinfotel.net

Ispaša oštećuje biljni pokrivač brže nego što se on može obnoviti, a čupanje trave labavi čvrstoću tla.

Posledica je povećanje erozije, što dodatno oduzima biljnom pokrivaču podlogu za rast. Zatim sledi neprilagođeno korišćenje poljoprivrednih površina.

Manjkave tehnike navodnjavanja, obrada tla na obroncima na neprikladan način koji pospešuje eroziju i uzgoj neprikladnih vrsta biljaka su uzroci promena u tlu, kao i lošiji rast biljaka što opet dovodi do povećane erozije.

Jednim od vrlo značajnih uzroka dezertifikacije može se smatrati krčenje šuma (deforestacija). Povećanje poljoprivrednih površina, kao i potreba za ogrevnim i građevinskim drvom u mnogim delovima zemlje dramatično su smanjili šumske površine, naročito u gusto naseljenim delovima Afrike gde je drvo još uvek najvažniji izvor energije.

Dezertifikacija najviše preti područjima suvih klima i klima sa izrazitim sušnim periodima, poput pustinjskih, stepskih i savanskih. Prema istraživanjima UN-a, ugrožene površine sve su veće. Procenjuje se da je danas dezertifikacijom zahvaćeno oko četvrtine svetskog kopna. To je problem koji utiče na živote oko 1 milijarde ljudi u više od 100 država.

U razvijenim državama dezertifikacija se javljala na intenzivno oranim površinama gde je uklanjanjem vegetacije narušena prirodna ravnoteža.

Najdrastičniji primer je „Dust bowl“ ili „Prašnjave tridesete“ na Srednjem zapadu u SAD-u i Kanadi. Tako je popularno nazvano razdoblje druge polovine 30-ih godina 20. veka kada je niz peščanih oluja poharao to veliko područje.

 

Intezivno orane površine
Intezivno orane površine

Pre intenzivnijeg naseljavanja, prirodna travnata vegetacija prerije uspešno je štitila površinski sloj zemljišta od preteranog isušivanja i erozije.

Uvođenjem mehanizacije u poljoprivredu od koje se sa porastom stanovništva tražila sve veća proizvodnja, dolazilo je do velikog širenja oranica. Preorano tlo izgubilo je prirodnu zaštitu i čvrstinu, a dodatno je oslabljeno uzastopnim sušama koje su regiju pogodile nekoliko godina za redom.

Posledice su bile propast stotina hiljada farmera i velike migracije stanovništva koje je odlazilo iz opustošenih nizija. Opšte privredno stanje bilo je dodatno pogoršano ekonomskom krizom tridesetih godina koja je bila u punom jeku.

U Siriji, Australiji (Queensland) i SAD-u (Kalifornija) poznati su primeri navodnjavanja podzemnim vodama sa velikim sadržajem rastvorenih soli koje su zaslanile zemljište i učinile ga nepogodnim za obradu. Jedan od problema je i smanjenje protoka reka u sušnim područjima zbog iskorišćavanja vode za navodnjavanje. Problem nastaje kada je gubitak vode isparavanjem veći od prirodnog doticanja vode.

Često navođeni primer za takav proces je Aralsko jezero u srednjoj Aziji čija se površina neprestano smanjuje zbog toga što su reke koje ga snabdevaju vodom (Syr Darya i Amu Darya) iskorišćene za navodnjavanje. Ovo jezero je nekada bilo, po površini, četvrto slatkovodno jezero sveta do početka 21. veka, kada je svedeno na četvrtinu svoje nekadašnje površine. Salinitet mu je porastao oko pet puta, što je izazvalo pomor ribe i propast ribarstva.

Degradacija tla
Degradacija tla

Prema procenama UN-a, daleko više od jedne milijarde ljudi i oko jedne trećine poljoprivrednih površina na Zemlji pogođeni su degradacijom tla, pa time i potencijalno izloženi dezertifikaciji.

Ovo se odnosi naročito na područje Sahela u severnoj Africi i delovima južne Afrike, kao i na srednju i južnu Aziju, delove severne i južne Amerike, i na neka područja južne Evrope.

Posledice dezertifikacije imaju vrlo duboke ekološke i ekonomske posledice koje su veoma negativne. Značajno opada produktivnost zemljišta, a naročito šumskog ekosistema. Takođe opada i broj vrsta i jedinki što upravo u siromašnijim predelima zbog njihove velike zavisnosti od prirodnih resursa i često malim rezervama i nepostojanja alternativa može imati vrlo teške posledice.

Dezertifikacija ima teške posledice čije su obnove dugotrajne i za većinu država neostvarive zbog ogromnih troškova. Najveće posledice su smanjenje biološke raznovrsnosti, pojačana erozija i smanjenje plodnosti zemljišta.

Dolazi do promena lokalne klime tako što se smanjuje evapotranspiracija i menja lokalno strujanje vazduha što može dodatno pojačati sušu. Češće su oluje sa burnim naletima prašine i peska koje prete naseljima, saobraćaju i obradivim površinama. Smanjuje se nivo podzemnih voda što može dodatno ugroziti sisteme za navodnjavanje.

Načini suzbijanja dezertifikacije

Nakon brojnih istraživanja i konferencija na kojima su stručnjaci upozoravali svet na rastuću pretnju, 1994. godine je u Parizu usvojena Konvencija UN-a za borbu protiv dezertifikacije.

Osnovni ciljevi su borba protiv dezertifikacije i ublažavanje njenih posledica.

Glavne metode su zaštita, obnova i povećanje produktivnosti zemljišta, kao i održivo korišćenje vode i tla. Delotvorna strategija za suzbijanje dezertifikacije sastoji se iz niza mera sa područja šumarstva i poljoprivrede, ali i sa političkih i socijalnih aspekata.

Tako se može trajno suzbiti proces dezertifikacije sa projektom pošumljavanja i sadnjom zaštitnih pojaseva ako stanovništvo sa jedne strane postane svesno veličinom problema i ako se sa druge strane stanovništvu osigura zamena za ogrevno drvo. Pri tome su odlučujuća i pitanja prirasta stanovništva i njihov odlazak u gradove, jer to često može onemogućiti alternativna rešenja.
Za uspešno dugoročno suzbijanje dezertifikacije neophodno je i rešavanje ekonomskih i političkih problema pogođenih zemalja.

Smatra se, da je pošumljavanje obećavajuća mera i pri tome se na njivama sadi drveće. To sa jedne strane smanjuje erozijsko delovanje vetra, a sa druge smanjuje isparavanje vlage iz tla.

Istovremeno se širom sveta traga za mogućim metodama sprečavanja širenja pustinja. U različitim zemljama stepeni ugroženosti su različiti, pa i metode i raspoložive mogućnosti sprečavanja dezertifikacije, njenog usporavanja ili vraćanja već dezertificiranog tla prvobitnom stanju.

Teskt priredila: Redakcija